Μια ημέρα φωτός μακριά: ο Σταμάτης Κριμιζής για τα Voyager, όσα δεν προέβλεψε κανείς και όσα θα έρθουν
Λίγο πριν το «Voyager 1» φτάσει σε απόσταση μίας ημέρας φωτός από τη Γη, ο Σταμάτης Κριμιζής μιλάει για τις απρόσμενες ανακαλύψεις της μακροβιότερης διαστημικής αποστολής της ανθρωπότητας και για την αξία της μεταφοράς γνώσης στους επιστήμονες του αύριο.
Πριν από λίγο καιρό, οι μηχανικοί που φροντίζουν για τη λειτουργία των θρυλικών «Voyager» χρειάστηκε να ανατρέξουν σε ένα παλιό ηλεκτρονικό σχεδιάγραμμα. Αναζητούσαν την τιμή μιας αντίστασης που σχετιζόταν με το σύστημα θέρμανσης ενός επιστημονικού οργάνου. Το σχεδιάγραμμα είχε ψηφιοποιηθεί, αλλά η ανάλυση της εικόνας δεν ήταν αρκετά καλή για να διαβάσουν τον αριθμό.
«Πριν από λίγα χρόνια είχα δώσει όλα μου τα εργαστηριακά τετράδια για να ψηφιοποιηθούν», εξηγεί στο «Βήμα Science» ο Σταμάτης Κριμιζής. Πολλά από τα αρχικά τεκμήρια της αποστολής σώζονται σε χειρόγραφα σημειωματάρια, μερικά κιτρινισμένα από τον χρόνο, ενώ άλλα έχουν χαθεί.
Η ιστορία μοιάζει παράδοξη. Δύο από τα πιο μακρινά και ανθεκτικά τεχνολογικά δημιουργήματα της ανθρωπότητας εξακολουθούν να λειτουργούν σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκτόξευσή τους στο Διάστημα. Για να διατηρηθεί όμως αυτή η επικοινωνία, μια νέα γενιά επιστημόνων και μηχανικών χρειάζεται συχνά να αποκρυπτογραφεί τις αποφάσεις που πήραν επιστήμονες και μηχανικοί τη δεκαετία του 1970.
«Έχουμε μια μικρή ομάδα μηχανικών, οι οποίοι είναι όλοι γεννημένοι μετά την εκτόξευση των “Voyager”», λέει ο Κριμιζής. Όταν παρουσιάζεται κάποιο πρόβλημα, οι νεότεροι μηχανικοί αναζητούν απαντήσεις στα αρχικά σχέδια και απευθύνονται στους δημιουργούς των συστημάτων. Καλούνται να κατανοήσουν προγραμματιστικά περιβάλλοντα και τεχνολογίες της δεκαετίας του 1970, ενώ κρίσιμες λεπτομέρειες δεν υπάρχουν πάντα στα διαθέσιμα αρχεία. «Η μεταφορά της γνώσης είναι δύσκολη, διότι τα συστήματα αλλάζουν τόσο γρήγορα», παρατηρεί ο ίδιος.
Η ανθρώπινη πλευρά της μακροβιότερης διαστημικής αποστολής της NASA αποκτά ξεχωριστή σημασία καθώς το «Voyager 1» ετοιμάζεται να συμπληρώσει ένα ακόμη ιστορικό ορόσημο. Στις 18 Νοεμβρίου θα βρεθεί σε απόσταση μίας ημέρας φωτός ή περίπου 25,9 δισεκατομμυρίων χιλιομέτρων από τη Γη. Ένα ραδιοσήμα θα χρειάζεται πλέον ακριβώς μία ημέρα για να διανύσει την απόσταση. Για να φτάσει η απάντηση από το διαστημόπλοιο, θα απαιτείται άλλη μία.
Το ορόσημο αποτελεί την αφορμή για τη διεθνή ημερίδα «Voyager – Μια Ημέρα Φωτός», που διοργανώνει την Τρίτη 10 Νοεμβρίου η Ακαδημία Αθηνών, συγκεντρώνοντας ανθρώπους που καθόρισαν και συνεχίζουν να καθορίζουν την πορεία της διαστημικής επιστήμης στη NASA.
Η συνάντηση έχει μια σπάνια ιδιαιτερότητα. Στο ίδιο πρόγραμμα βρίσκονται τρεις επιστήμονες που έχουν διατελέσει ή διατελούν επικεφαλής των επιστημονικών προγραμμάτων της NASA: ο Λέναρντ Φισκ, επί θητείας του οποίου εκτοξεύθηκε το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble, ο Τόμας Ζουρμπούχεν, που επέβλεψε σημαντικές αποστολές, μεταξύ των οποίων και το διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb, και η σημερινή επικεφαλής της Διεύθυνσης Επιστημονικών Αποστολών, Νίκολα Φοξ, η οποία θα συμμετάσχει διαδικτυακά. Στους προσκεκλημένους περιλαμβάνονται επίσης ο Ραλφ ΜακΝατ, επικεφαλής της μελέτης για τη μελλοντική αποστολή Interstellar Probe, και η πλανητική επιστήμονας Αθηνά Κουστένη, διευθύντρια ερευνών στο γαλλικό CNRS.
Ο Κριμιζής θεωρεί εξαιρετικά σπάνια αυτή τη συνύπαρξη τριών διαφορετικών περιόδων της επιστημονικής ηγεσίας της NASA. Όπως εξηγεί, οι συμμετέχοντες θα μοιραστούν ανέκδοτες ιστορίες από την εξέλιξη του αμερικανικού διαστημικού προγράμματος, φωτίζοντας αποφάσεις και περιστατικά που «δεν μπορεί να τα βρει κανείς σε κάποιο βιβλίο».
Δεκέμβριος 1972. Οι επιστημονικοί υπεύθυνοι της αποστολής «Mariner Jupiter–Saturn» που το 1977 μετονομάστηκε σε «Voyager» συναντώνται στο Εργαστήριο Αεριώθησης της NASA στην Καλιφόρνια. Ανάμεσά τους, στην τρίτη σειρά πρώτος από αριστερά, ο Σταμάτης Κριμιζής, επικεφαλής του πειράματος LECP. Πηγή: NASA/JPL-Caltech
Ανάμεσά τους φυσικά και ο ίδιος ο Κριμιζής, ένας από τους πρωτεργάτες της επιστημονικής έρευνας των «Voyager 1» και «Voyager 2». Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 συγκρότησε και ηγήθηκε της ομάδας που σχεδίασε το πείραμα Low Energy Charged Particles (LECP), το οποίο κατασκευάστηκε στο Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Φυσικής του Πανεπιστημίου Johns Hopkins και εγκαταστάθηκε και στα δύο διαστημόπλοια. Οι μετρήσεις του υπήρξαν καθοριστικές για την κατανόηση του περιβάλλοντος των εξωτερικών πλανητών και, δεκαετίες αργότερα, για την αναγνώριση της διέλευσης των «Voyager» στον διαστρικό χώρο. Πρώην επικεφαλής του Διαστημικού Τομέα του Johns Hopkins και τέως πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, ο Κριμιζής παραμένει επικεφαλής ερευνητής του LECP και επόπτης του Κέντρου Διαστημικής Έρευνας και Τεχνολογίας της Ακαδημίας.
Το όργανο που άντεξε 49 χρόνια
Στις 17 Απριλίου 2026, οι μηχανικοί της NASA έστειλαν μια εντολή στο «Voyager 1» που σήμανε το τέλος μιας σχεδόν αδιάλειπτης σειράς επιστημονικών μετρήσεων. Έπειτα από σχεδόν μισό αιώνα λειτουργίας, το LECP έπρεπε να απενεργοποιηθεί για να εξοικονομηθεί η ολοένα φθίνουσα ηλεκτρική ενέργεια του διαστημοπλοίου. Το αντίστοιχο όργανο του «Voyager 2» είχε απενεργοποιηθεί έναν χρόνο νωρίτερα.
Το LECP μετράει την ένταση, την ενέργεια και την κατεύθυνση φορτισμένων σωματιδίων, προσφέροντας πληροφορίες για τον ηλιακό άνεμο, τα περιβάλλοντα των πλανητών και τον διαστρικό χώρο. Στην καρδιά του βρίσκεται ένας μικρός βηματικός κινητήρας που περιστρέφει τους ανιχνευτές σε διαφορετικές κατευθύνσεις, επιτρέποντας στους επιστήμονες να διαπιστώνουν από πού προέρχονται τα σωματίδια.
Μάρτιος 1977. Μηχανικοί εργάζονται πάνω στο «Voyager 2», λίγους μήνες πριν από την εκτόξευσή του. Η μεγάλη παραβολική κεραία του διαστημοπλοίου κατασκευάστηκε για να εξασφαλίζει την επικοινωνία με τη Γη σε αποστάσεις δισεκατομμυρίων χιλιομέτρων. Πηγή: NASA/JPL-Caltech
Όταν σχεδιαζόταν η αποστολή, ο Κριμιζής και οι συνεργάτες του υπολόγιζαν ότι ο κινητήρας θα πραγματοποιούσε περίπου 250.000 βήματα. Τον δοκίμασαν για 500.000, διπλασιάζοντας τον αναμενόμενο αριθμό κινήσεων. Σχεδόν 49 χρόνια αργότερα, έχει ξεπεράσει τα 8,5 εκατομμύρια.
Η μεγαλύτερη έκπληξη ήρθε όταν η ομάδα αναγκάστηκε να απενεργοποιήσει τη συμπληρωματική θέρμανση του οργάνου. Η θερμοκρασία του μηχανισμού έπεσε, όπως θυμάται ο Κριμιζής, στους μείον 61 βαθμούς Κελσίου, πολύ χαμηλότερα από τα όρια στα οποία είχε δοκιμαστεί.
«Περίμενα ότι το μοτεράκι θα είχε παγώσει και θα είχε μείνει σε μία θέση», αφηγείται. «Έμεινα κατάπληκτος από το γεγονός ότι λειτουργούσε κανονικά».
Ακόμη και μετά τη διακοπή των επιστημονικών μετρήσεων, η NASA αποφάσισε να διατηρήσει τον κινητήρα σε λειτουργία. Καταναλώνει μόλις μισό βατ και, όπως εξηγεί η υπηρεσία στην ανακοίνωση της 17ης Απριλίου, αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο μελλοντικής επανενεργοποίησης του οργάνου, εφόσον εξασφαλιστεί επαρκής ενέργεια.
Το επιστημονικό όργανο Low Energy Charged Particles (LECP) πριν από την εγκατάστασή του στα «Voyager» το 1977. Ο περιστρεφόμενος μηχανισμός του επέτρεπε τη μέτρηση φορτισμένων σωματιδίων από διαφορετικές κατευθύνσεις. Σχεδιάστηκε από την επιστημονική ομάδα του Σταμάτη Κριμιζή στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins. Πηγή: NASA/JPL-Caltech/JHUAPL
Η αντοχή των «Voyager» οφείλεται εν μέρει στις επιλογές των δημιουργών τους. Παρότι η αρχική αποστολή είχε σχεδιαστεί για τέσσερα χρόνια, είχαν προβλέψει εφεδρικά συστήματα και επαρκή καύσιμα, ώστε να μπορούν να αξιοποιήσουν μια ενδεχόμενη παράτασή της. Κανείς, βέβαια, δεν μπορούσε να προβλέψει το μέγεθος αυτής της παράτασης.
Σήμερα, ο Κριμιζής χρησιμοποιεί δύο χαρακτηριστικές ιατρικές αναλογίες για να περιγράψει τα προβλήματα των «γερασμένων» διαστημοπλοίων. Μιλά για «αρτηριοσκλήρωση» στους εξαιρετικά λεπτούς σωλήνες τροφοδοσίας των προωθητήρων και για «Αλτσχάιμερ» στη μνήμη των υπολογιστών τους.
Πίσω από τις ιατρικές αναλογίες βρίσκονται πραγματικές τεχνικές δυσκολίες. Στο «Voyager 1», η συσσώρευση διοξειδίου του πυριτίου έχει περιορίσει τη ροή καυσίμου σε ορισμένους προωθητήρες, ενώ μια βλάβη στη μνήμη ενός υπολογιστή είχε στερήσει από τη NASA τη δυνατότητα λήψης αξιοποιήσιμων δεδομένων επί μήνες.
Μόλις τον περασμένο Οκτώβριο, το «Voyager 1» έχασε προσωρινά την επικοινωνία με τη Γη. Το σήμα επανεμφανίστηκε έπειτα από περίπου 48 ώρες, χωρίς να έχει προηγηθεί κάποια διορθωτική εντολή από τους μηχανικούς. Η αιτία εξακολουθούσε να διερευνάται όταν η NASA δημοσιοποίησε το περιστατικό στις 29 Οκτωβρίου.
Στην ίδια ανακοίνωση, η υπηρεσία περιέγραψε και μια επιτυχημένη τεχνική εξοικονόμησης ενέργειας που εφαρμόστηκε τον Σεπτέμβριο. Η ομάδα αντικατέστησε ταυτόχρονα τη λειτουργία τριών συσκευών με αντίστοιχες χαμηλότερης κατανάλωσης, παρατείνοντας τον διαθέσιμο χρόνο λειτουργίας των επιστημονικών οργάνων.
Η ιστορία των «Voyager» συνεχίζει έτσι να γράφεται και στα εργαστήρια της Γης, όπου κάθε νέο πρόβλημα απαιτεί τη συνεργασία ανθρώπων διαφορετικών γενεών, με συμπληρωματικές τεχνολογικές γνώσεις και εμπειρίες.
Απρίλιος 2024. Η ομάδα της αποστολής «Voyager» στο Εργαστήριο Αεριώθησης της NASA πανηγυρίζει την αποκατάσταση της λήψης τεχνικών δεδομένων από το «Voyager 1», έπειτα από πέντε μήνες προβλημάτων. Οι μηχανικοί είχαν καταφέρει να παρακάμψουν βλάβη στη μνήμη του υπολογιστή του διαστημοπλοίου. Πηγή: NASA/JPL-Caltech
Τα σύνορα που εξακολουθούν να μας εκπλήσσουν
Η μακροβιότητα των «Voyager» έχει επιτρέψει στους επιστήμονες να παρατηρήσουν περιοχές του Διαστήματος για τις οποίες οι προηγούμενες γνώσεις στηρίζονταν κυρίως σε θεωρητικά μοντέλα. Και οι παρατηρήσεις συχνά ανέτρεπαν εκείνες τις προβλέψεις. «Λειτουργούμε σε αχαρτογράφητα νερά», λέει ο Κριμιζής. «Και κάθε φορά βλέπουμε κάτι καινούργιο, το οποίο ως επί το πλείστον δεν έχει προβλεφθεί από τα διάφορα θεωρητικά μοντέλα».
Μια πρώτη έκπληξη αφορούσε τη θέση των ορίων της ηλιόσφαιρας, της τεράστιας περιοχής που δημιουργεί γύρω από τον Ήλιο ο ηλιακός άνεμος. Όταν το «Voyager 2» πέρασε από τον Ποσειδώνα το 1989, αρκετά μοντέλα τοποθετούσαν τα εξωτερικά όρια της ηλιόσφαιρας πολύ πιο κοντά από εκεί όπου τελικά τα συνάντησαν τα διαστημόπλοια. Χρειάστηκαν ακόμη 23 χρόνια μέχρι το «Voyager 1» να διασχίσει την ηλιόπαυση, το εξωτερικό όριό της.
Ο Ποσειδώνας μέσα από τον φακό του «Voyager 2» το 1989. Το διαστημόπλοιο αποκάλυψε μια δυναμική ατμόσφαιρα, με τεράστιους σχηματισμούς νεφών και ισχυρούς ανέμους. Η διέλευσή του από τον πλανήτη αποτέλεσε τον τελευταίο σταθμό της εξερεύνησης των εξωτερικών πλανητών από τα «Voyager». Πηγή: NASA/Caltech
Μια δεύτερη έκπληξη αφορούσε το μαγνητικό πεδίο πέρα από την ηλιόπαυση. Σύμφωνα με τον Κριμιζή, η έντασή του ήταν περίπου δυόμισι φορές μεγαλύτερη από ό,τι προέβλεπαν ορισμένα μοντέλα, ενώ η κατεύθυνσή του παρέμενε σχεδόν ίδια με εκείνη που είχε παρατηρηθεί μέσα στην ηλιόσφαιρα.
Οι μετρήσεις αυτές δημιούργησαν νέα ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρά το μαγνητικό περιβάλλον του Ήλιου με το τοπικό διαστρικό μέσο.
Οι εκπλήξεις, όμως, συνεχίστηκαν και μετά τη διέλευση του 2012.
Το LECP εντόπισε ενδείξεις ότι ενεργητικά φορτισμένα σωματίδια συνέχιζαν να διαφεύγουν από την ηλιοθήκη, την εξωτερική περιοχή της ηλιόσφαιρας, προς τον διαστρικό χώρο. Η κατευθυντική κατανομή αυτών των σωματιδίων διατηρούσε την υπογραφή της ροής τους ακόμη και σε απόσταση περίπου 30 αστρονομικών μονάδων πέρα από την ηλιόπαυση. Πρόκειται για απόσταση περίπου 4,5 δισεκατομμυρίων χιλιομέτρων.
Στη συνέχεια, κάτι άλλαξε.
Από το 2021, οι επιστήμονες παρατήρησαν ότι η κατευθυντική ανισοτροπία, δηλαδή η διαφορά στην ένταση των σωματιδίων ανάλογα με τη διεύθυνση από την οποία ανιχνεύονταν, είχε σχεδόν μηδενιστεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα σωματίδια είχαν εξαφανιστεί, αλλά ότι είχε μεταβληθεί ένα χαρακτηριστικό που επέτρεπε στους ερευνητές να μελετούν την κίνησή τους.
Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2024 στο The Astrophysical Journal, ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον Κωνσταντίνο Διαλυνά, διευθυντή του Κέντρου Διαστημικής Έρευνας και Τεχνολογίας της Ακαδημίας Αθηνών, και τη συμμετοχή του Κριμιζή, εξέτασε δύο πιθανές εξηγήσεις. Η πρώτη είναι ότι το «Voyager 1» έχει εισέλθει σε μια διαφορετική περιοχή του τοπικού διαστρικού μέσου. Η δεύτερη συνδέει τις μεταβολές με παρατεταμένες διαταραχές που προέρχονται από την ηλιακή δραστηριότητα.
Τα δεδομένα αυτά εξετάστηκαν εκ νέου σε επιστημονική ανακοίνωση στο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Γεωεπιστημών τον Μάιο του 2026, στην οποία οι ερευνητές συσχέτισαν τις μεταβολές των σωματιδίων με παρατηρήσεις του μαγνητικού πεδίου και της πυκνότητας του πλάσματος.
«Η διαφωνία στις φυσικές επιστήμες είναι η βάση στην οποία προχωράει η επιστήμη», παρατηρεί ο Κριμιζής. Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκτόξευση των «Voyager», γνωρίζει καλά πόσο δύσκολο μπορεί να αποδειχθεί να ερμηνεύσει κανείς φαινόμενα που παρατηρούνται για πρώτη φορά. Άλλωστε, ο ίδιος και ο Λέναρντ Φισκ εξακολουθούν να διαφωνούν όσον αφορά την ερμηνεία ορισμένων μετρήσεων στα όρια της ηλιόσφαιρας.
Η ιστορία των «Voyager» προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της σημασίας που έχει η συνεχής αντιπαραβολή θεωρητικών προβλέψεων και εμπειρικών δεδομένων. Όταν το «Voyager 1» συνάντησε το 2012 την ηλιόπαυση, οι παρατηρήσεις του μαγνητικού πεδίου δεν συμφωνούσαν πλήρως με όσα ανέμεναν οι επιστήμονες. Χρειάστηκε να συνδυαστούν διαφορετικές κατηγορίες μετρήσεων για να τεκμηριωθεί η διέλευση στον διαστρικό χώρο. Ο Φισκ, μιλώντας επίσης στο «Βήμα», εξήγησε γιατί εξακολουθεί να αμφισβητεί την επικρατούσα ερμηνεία, την οποία υποστηρίζει η μεγάλη πλειονότητα των ερευνητών.
Σήμερα, τα νεότερα ευρήματα για τη συμπεριφορά των φορτισμένων σωματιδίων πέρα από την ηλιόπαυση δημιουργούν πρόσθετα ερωτήματα. Η εξέταση εναλλακτικών εξηγήσεων αποτελεί μέρος της ερευνητικής διαδικασίας. Όμως η δυνατότητα να ελεγχθούν οι υποθέσεις αυτές περιορίζεται καθώς τα «Voyager» χάνουν σταδιακά τα επιστημονικά τους όργανα.
Η απενεργοποίηση του LECP τον περασμένο Απρίλιο σημαίνει ότι μια μοναδική σειρά μετρήσεων δεν μπορεί πλέον να συνεχιστεί με τον ίδιο τρόπο. Και η επόμενη αποστολή που θα μπορούσε να φτάσει στις ίδιες αποστάσεις απέχει ακόμη πολλές δεκαετίες.
«Δεν ξέρουμε τι θα θέλαμε να δούμε παραπάνω», απαντά ο Κριμιζής όταν ρωτάται ποιες παρατηρήσεις θα επιθυμούσε να συνεχιστούν. Η απάντησή του συνοψίζει μια εμπειρία σχεδόν πενήντα ετών: κάθε φορά που τα «Voyager» έφταναν σε μια άγνωστη περιοχή, η Φύση αποκάλυπτε κάτι που δεν είχε προβλεφθεί.
Στις 5 Σεπτεμβρίου 1977, το «Voyager 1» εκτοξεύεται από το Ακρωτήριο Κανάβεραλ στη Φλόριντα, πάνω σε πύραυλο Titan/Centaur. Μια αποστολή που είχε αρχικά σχεδιαστεί για λίγα χρόνια εξερεύνησης συνεχίζεται σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, πολύ πέρα από την ηλιόσφαιρα. Πηγή: NASA/JPL-Caltech/KSC
Μια αποστολή για εκείνους που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί
Πότε θα μπορέσουμε να επιστρέψουμε στις ίδιες περιοχές του Διαστήματος με νέα επιστημονικά όργανα;
Ο Κριμιζής γνωρίζει ότι η απάντηση μετριέται σε δεκαετίες. Έχει συμμετάσχει στη μελέτη του «Interstellar Probe», μιας προτεινόμενης αποστολής που θα μπορούσε να εξερευνήσει πολύ βαθύτερα τον γαλαξία μας πέρα από την ηλιόσφαιρα.
Το σχέδιο αναπτύχθηκε από το Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Φυσικής του Johns Hopkins, με χρηματοδότηση της NASA και συμμετοχή επιστημόνων και μηχανικών από διαφορετικές χώρες. Η σχετική μελέτη σχεδιασμού, τα επιστημονικά αποτελέσματα της οποίας δημοσιεύθηκαν το 2023, εξετάζει ένα διαστημόπλοιο με επιχειρησιακό ορίζοντα τουλάχιστον πενήντα ετών. Το «Interstellar Probe» παραμένει πρόταση, χωρίς εγκεκριμένη αποστολή ή ημερομηνία εκτόξευσης.
Ένα από τα πιο ασυνήθιστα προβλήματα που αντιμετώπισαν οι σχεδιαστές του δεν αφορούσε τους κινητήρες, τα επιστημονικά όργανα ή τα καύσιμα αλλά τους ανθρώπους.
«Μεταξύ των προδιαγραφών ήταν ότι πρέπει να σχεδιάσουμε με ποιον τρόπο θα γίνεται η μεταφορά της γνώσης και της λειτουργικότητας του συστήματος από τη μία γενιά στην άλλη», εξηγεί ο Κριμιζής.
Η εμπειρία των «Voyager» είχε αποκαλύψει ένα κενό στον αρχικό σχεδιασμό των μεγάλων διαστημικών αποστολών. Οι επιστήμονες και οι μηχανικοί μπορούσαν να κατασκευάσουν συστήματα με εντυπωσιακή αντοχή, χωρίς να έχουν οργανώσει με την ίδια προσοχή τη διατήρηση της γνώσης που απαιτείται για τη λειτουργία τους.
Το πρόβλημα αυτό αποτέλεσε αντικείμενο επιστημονικής εργασίας που παρουσιάστηκε το 2021 στο συνέδριο AIAA SciTech. Τη συνυπογράφουν ο μηχανικός Γκλεν Φάουντεν, ο Σταμάτης Κριμιζής και η κοινωνιολόγος Τζάνετ Βερτέσι, η οποία έχει μελετήσει επί χρόνια τις κοινωνικές και οργανωτικές διαστάσεις της διαστημικής έρευνας.
Οι τρεις ερευνητές εξετάζουν την εμπειρία των «Voyager», του «Cassini» και του «New Horizons», αναζητώντας τρόπους με τους οποίους μια αποστολή μπορεί να διατηρήσει την τεχνογνωσία και την οργανωτική της συνέχεια για περισσότερο από μισό αιώνα.
Στην ανάλυσή τους περιλαμβάνεται η λεγόμενη άρρητη γνώση, εκείνη δηλαδή που αποκτάται μέσα από την εμπειρία και δεν καταγράφεται εύκολα σε τεχνικά εγχειρίδια. Είναι η γνώση που επιτρέπει σε έναν μηχανικό να κατανοήσει γιατί επιλέχθηκε ένα συγκεκριμένο εξάρτημα ή να θυμηθεί μια παλιά δυσλειτουργία που μπορεί να εξηγήσει ένα σημερινό πρόβλημα, το οποίο να αφορά και τη μεταφορά της εμπειρίας των ανθρώπων που δημιούργησαν τα συστήματα, μαζί με το σκεπτικό πίσω από τις αποφάσεις τους.
Σε σχετικό ρεπορτάζ του επιστημονικού περιοδικού Eos, η Βερτέσι έχει προτείνει την οργάνωση συστηματικών σχέσεων μαθητείας και καθοδήγησης ανάμεσα σε διαφορετικές γενιές επιστημόνων, την καταγραφή της ιστορίας των αποφάσεων και τη δημιουργία πρακτικών που θα εξασφαλίζουν τη συνέχεια της επιστημονικής ομάδας.
Η διευθύντρια του προγράμματος «Voyager», Σουζάν Ντοντ, είχε επισημάνει στο Eos μια σημαντική αδυναμία των τεχνικών αρχείων: οι άνθρωποι καταγράφουν τις αποφάσεις τους, αλλά συχνά παραλείπουν το σκεπτικό που τους οδήγησε σε αυτές.
Ο δρ. Σταμάτης Κριμιζής μπροστά στον χάρτη των διαδρομών των «Voyager» και το εφεδρικό αντίγραφο του οργάνου LECP που σχεδίασε για τα «Voyager». Πηγή: Johns Hopkins/Applied Physics Laboratory
Αυτή η διάσταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν ένα διαστημόπλοιο συνεχίζει να λειτουργεί για πενήντα χρόνια, ενώ οι άνθρωποι που το σχεδίασαν έχουν αποχωρήσει. Η μεταφορά γνώσης απαιτεί να προβλεφθεί ποιοι θα αναλάβουν τη θέση τους, πώς θα εκπαιδευτούν και με ποιον τρόπο θα αποκτήσουν πρόσβαση στην εμπειρία των προκατόχων τους.
Η Βερτέσι επισημαίνει μάλιστα ότι οι επιστημονικές ομάδες χρειάζονται και μηχανισμούς οργανωτικής διαδοχής. Η ιδιαίτερη προσωπικότητα και η επιρροή ενός επικεφαλής ερευνητή, όσο σημαντικές και αν είναι για την επιτυχία μιας αποστολής, δεν αρκούν για να εξασφαλίσουν τη συνέχεια της εργασίας της επί πολλές δεκαετίες.
Ο Κριμιζής αντιμετωπίζει αυτή την πρόκληση ως αναπόσπαστο μέρος της επιστημονικής του ευθύνης. «Η νοοτροπία με την οποία μεγαλώσαμε στην επιστήμη είναι ότι χτίζουμε πάνω στους ώμους των προκατόχων μας και η νέα γενιά θα χτίσει πάνω στους δικούς μας ώμους».
Για τον ίδιο, η επιστημονική έρευνα αποκτά νόημα μέσα από αυτή τη συνέχεια, ακόμη και όταν οι δημιουργοί μιας αποστολής γνωρίζουν ότι δεν θα ζουν για να δουν τα σημαντικότερα αποτελέσματά της. «Το θεωρώ απολύτως καθήκον μου να αφήσω ένα οικοσύστημα για την επιστημονική επέκταση της δουλειάς που κάνουμε εγώ και οι συνάδελφοί μου».
Όταν επισκέπτεται σχολεία και μιλά στους μαθητές για το «Interstellar Probe», τους εξηγεί ότι πρόκειται για τη δική τους αποστολή. Εκείνοι θα κληθούν να πραγματοποιήσουν τις ανακαλύψεις που σήμερα μπορούμε μόνο να φανταστούμε.
Η εικόνα επιστρέφει στα κιτρινισμένα εργαστηριακά τετράδια, στους νέους μηχανικούς που προσπαθούν να διαβάσουν τα ξεθωριασμένα διαγράμματα, στις αποφάσεις μιας προηγούμενης γενιάς που εξακολουθούν να καθορίζουν την πορεία δύο διαστημοπλοίων δεκάδες δισεκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά από τη Γη.
Σχεδόν μισό αιώνα μετά την εκτόξευση των «Voyager», μία από τις μεγάλες προκλήσεις της εξερεύνησης του Διαστήματος συνίσταται στην εξασφάλιση της προϋπόθεσης ότι οι επιστήμονες του μέλλοντος θα διαθέτουν τη γνώση και τα εργαλεία για να συνεχίσουν το έργο των προκατόχων τους.
«Δεν με ενοχλεί το γεγονός ότι δεν θα είμαι εδώ να το δω», λέει με αφοπλιστική ειλικρίνεια ο Σταμάτης Κριμιζής για την επόμενη μέρα των διαστημικών αποστολών. «Θα το πολεμήσω ούτως ή άλλως».
Ακολουθήστε μας στο Google News στο Facebook και το Instagram και δείτε τα video μας στο TikTok
232047
