Η ανάπτυξη και δημιουργία Clusters στην ΠE Σερρών

Η ανάπτυξη και δημιουργία Clusters στην ΠE Σερρών
Δυνατότητες δημιουργίας επιχειρηματικών συνεργατικών σχημάτων ως εργαλείο τοπικής ανάπτυξης

Άρθρο – Μελέτη του Δημητρίου Γ. Καμπούρη
Διδάκτορα ΑΠΘ, Ειδικού επιστήμονα σε θέματα Χρηματοοικονομικής Διοίκησης και Εξυγίανσης Επιχειρήσεων

Εισαγωγή
Η σύγχρονη οικονομική ανάπτυξη των περιφερειών δεν βασίζεται αποκλειστικά στην παρουσία μεμονωμένων ισχυρών επιχειρήσεων. Ολοένα μεγαλύτερη σημασία αποκτά η δημιουργία οργανωμένων δικτύων συνεργασίας, μέσα από τα οποία επιχειρήσεις, παραγωγοί, ερευνητικοί και εκπαιδευτικοί φορείς, δημόσιοι οργανισμοί και χρηματοδοτικοί μηχανισμοί μπορούν να συνδυάζουν πόρους, τεχνογνωσία και υποδομές.
Μία από τις περισσότερο αναγνωρισμένες μορφές αυτής της συνεργασίας είναι τα clusters, δηλαδή οι επιχειρηματικοί ή συνεργατικοί σχηματισμοί που συγκεντρώνουν επιχειρήσεις και άλλους φορείς οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους μέσω μιας κοινής παραγωγικής αλυσίδας, μιας τεχνολογίας, μιας αγοράς ή ενός ευρύτερου οικονομικού οικοσυστήματος.
Για την Περιφερειακή Ενότητα Σερρών το ζήτημα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η τοπική οικονομία χαρακτηρίζεται από σημαντική πρωτογενή παραγωγή, δραστηριότητες μεταποίησης και αγροδιατροφής, εμπορικές και μεταφορικές δραστηριότητες, μικρομεσαίες επιχειρήσεις, τουριστικούς και πολιτιστικούς πόρους, αλλά και από την παρουσία πανεπιστημιακής κοινότητας. Ταυτόχρονα, η γεωγραφική θέση των Σερρών, σε μικρή απόσταση από τη Θεσσαλονίκη και δίπλα στα σύνορα Ελλάδας – Βουλγαρίας, δημιουργεί δυνατότητες ανάπτυξης διασυνοριακών επιχειρηματικών σχέσεων.
Η δημιουργία clusters επομένως μπορεί να εξεταστεί όχι ως μία ακόμη θεσμική δομή, αλλά ως πιθανό εργαλείο παραγωγικού μετασχηματισμού της Π.Ε. Σερρών.
Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να διερευνήσει τις δυνατότητες δημιουργίας τέτοιων συνεργατικών σχημάτων στην περιοχή, να εντοπίσει τους κλάδους στους οποίους υπάρχουν οι ισχυρότερες προϋποθέσεις, να παρουσιάσει τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας τους και να αξιολογήσει τα οικονομικά και αναπτυξιακά αποτελέσματα που θα μπορούσαν να προκύψουν.

1. Τι είναι ένα Cluster και ποιος είναι ο σκοπός του
Η έννοια του cluster συνδέθηκε ιδιαίτερα με τη θεωρία της ανταγωνιστικότητας του Michael Porter. Με απλοποιημένους όρους, ένα cluster αποτελεί μία γεωγραφική ή λειτουργική συγκέντρωση επιχειρήσεων και οργανισμών που δραστηριοποιούνται σε αλληλοσυνδεόμενες οικονομικές δραστηριότητες.
Σε ένα αγροδιατροφικό cluster, για παράδειγμα, δεν συμμετέχουν υποχρεωτικά μόνο επιχειρήσεις τροφίμων. Μπορούν να συμμετέχουν παραγωγοί πρώτων υλών, μεταποιητικές μονάδες, εταιρείες συσκευασίας, μεταφορικές επιχειρήσεις, εταιρείες logistics, εργαστήρια ποιοτικού ελέγχου, εταιρείες πληροφορικής, ερευνητικοί φορείς, πανεπιστήμια, χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί, το Επιμελητήριο και φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης.
Η βασική λογική είναι ότι οι επιχειρήσεις δεν παύουν να είναι ανεξάρτητες ούτε καταργείται ο μεταξύ τους ανταγωνισμός. Συνεργάζονται όμως σε πεδία στα οποία η κοινή δράση μπορεί να δημιουργήσει μεγαλύτερη αξία από αυτήν που θα μπορούσε να δημιουργήσει κάθε επιχείρηση μόνη της.
Αυτό μπορεί να αφορά κοινές προμήθειες, έρευνα και ανάπτυξη, πιστοποιήσεις, εκπαίδευση προσωπικού, συμμετοχή σε διεθνείς εκθέσεις, εξαγωγές, προβολή προϊόντων, ανάπτυξη νέων προϊόντων ή κοινή χρήση εξειδικευμένων υποδομών.

2. Γιατί το μοντέλο των clusters έχει σημασία για τις Σέρρες
Η σημασία των clusters είναι μεγαλύτερη σε περιφερειακές οικονομίες που αποτελούνται κυρίως από μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις.
Μία μεμονωμένη μικρομεσαία επιχείρηση των Σερρών ενδέχεται να μην μπορεί εύκολα να χρηματοδοτήσει ένα οργανωμένο εξαγωγικό τμήμα, ένα εργαστήριο έρευνας και ανάπτυξης, συμμετοχές σε πολλές διεθνείς εκθέσεις ή ένα ολοκληρωμένο δίκτυο logistics.
Εάν όμως δέκα, είκοσι ή περισσότερες συμπληρωματικές επιχειρήσεις λειτουργήσουν μέσα σε ένα οργανωμένο δίκτυο, μέρος αυτών των δραστηριοτήτων μπορεί να πραγματοποιηθεί συλλογικά. Αυτό δημιουργεί οικονομίες κλίμακας χωρίς να απαιτείται να αυξηθεί δραματικά το μέγεθος κάθε επιχείρησης.
Η κατεύθυνση αυτή είναι συμβατή και με τη Στρατηγική Έξυπνης Εξειδίκευσης της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Στην περιφερειακή RIS3 για την περίοδο 2021-2027 περιλαμβάνονται ως βασικοί τομείς η αγροδιατροφή, ο τουρισμός και οι δημιουργικές βιομηχανίες, τα υλικά και η βιομηχανία, οι ψηφιακές τεχνολογίες, η αειφόρος ενέργεια, η κυκλική οικονομία και οι μεταφορές – logistics.
Η αγροδιατροφή έχει επίσης αποτελέσει σημαντικό πεδίο χρηματοδότησης δράσεων καινοτομίας στην Κεντρική Μακεδονία, γεγονός που έχει ιδιαίτερη σημασία για τις Σέρρες, καθώς αρκετοί από τους τομείς προτεραιότητας συμπίπτουν με τα παραγωγικά χαρακτηριστικά της περιοχής.

3. Υπάρχει στις Σέρρες η «κρίσιμη μάζα» για τη δημιουργία Cluster;
Ένα cluster δεν μπορεί να δημιουργηθεί απλώς επειδή ένας φορέας αποφασίζει να το ιδρύσει. Χρειάζεται να υπάρχει αυτό που στην οικονομική βιβλιογραφία ονομάζεται critical mass – κρίσιμη μάζα. Δηλαδή πρέπει να υπάρχουν αρκετές επιχειρήσεις, παραγωγικές μονάδες και συμπληρωματικοί φορείς ώστε η συνεργασία να έχει οικονομικό αντικείμενο.
Στην περίπτωση των Σερρών υπάρχουν αρκετά στοιχεία που δικαιολογούν τη διερεύνηση ενός τέτοιου μοντέλου.
Υπάρχει σημαντικός πρωτογενής τομέας και αλυσίδα επιχειρήσεων που συνδέονται με την παραγωγή, επεξεργασία, τυποποίηση και εμπορία αγροδιατροφικών προϊόντων.
Υπάρχει μεταποιητική δραστηριότητα, η οποία μπορεί να αποτελέσει τη βάση για συνεργασίες σε παραγωγή, τεχνολογία, ενέργεια και κυκλική οικονομία.
Υπάρχει θεσμική υποδομή: το Επιμελητήριο Σερρών μπορεί να λειτουργήσει ως φορέας συντονισμού, ενώ η Πανεπιστημιούπολη Σερρών του Διεθνούς Πανεπιστημίου της Ελλάδος προσφέρει πρόσβαση σε γνώση, ανθρώπινο κεφάλαιο και εργαστηριακές δυνατότητες.
Η σύνδεση επιχειρήσεων – πανεπιστημίου – θεσμικών φορέων είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά ενός σύγχρονου cluster.

4. Σε ποιους κλάδους θα μπορούσαν να αναπτυχθούν Clusters στις Σέρρες
Δεν είναι όλοι οι κλάδοι εξίσου κατάλληλοι. Η δημιουργία ενός cluster πρέπει να ξεκινά από πραγματικά παραγωγικά πλεονεκτήματα και όχι από έναν θεωρητικό σχεδιασμό. Με βάση τη δομή της τοπικής οικονομίας, τέσσερις κατευθύνσεις παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

4.1 AgroSerres – Αγροδιατροφικό Cluster
Η πιο άμεσα εφαρμόσιμη περίπτωση φαίνεται να είναι ένα ολοκληρωμένο αγροδιατροφικό cluster.
Το cluster θα μπορούσε να καλύπτει ολόκληρη την αλυσίδα:
Πρωτογενής παραγωγή → επεξεργασία → μεταποίηση → συσκευασία → πιστοποίηση → logistics → marketing → εξαγωγές

Ένα τέτοιο μοντέλο θα επέτρεπε να μετακινηθεί σταδιακά η τοπική οικονομία από την πώληση πρώτων υλών προς την παραγωγή προϊόντων μεγαλύτερης προστιθέμενης αξίας.
Το κρίσιμο σημείο εδώ είναι ότι οι Σέρρες δεν χρειάζονται απλώς ένα «cluster αγροτών». Χρειάζονται ένα Agri-Food Value Chain Cluster. Για παράδειγμα, μια επιχείρηση τυποποίησης θα μπορούσε να συνεργάζεται με παραγωγούς, μία επιχείρηση συσκευασίας, μεταφορικές επιχειρήσεις, εταιρεία πληροφορικής για ιχνηλασιμότητα, πανεπιστημιακό εργαστήριο και έναν κοινό μηχανισμό εξαγωγικού marketing.
Η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας και το Επιμελητήριο μπορούν να υποστηρίξουν δράσεις εξωστρέφειας, συμμετοχής σε διεθνείς εκθέσεις και ανάπτυξης κοινών μηχανισμών προβολής.

4.2 Cluster Logistics και διασυνοριακού εμπορίου
Μία δεύτερη κατεύθυνση συνδέεται με τη γεωγραφική θέση της Π.Ε. Σερρών. Η εγγύτητα προς τη Βουλγαρία και η σύνδεση της περιοχής με τους οδικούς άξονες προς Θεσσαλονίκη και βόρεια Βαλκάνια δημιουργούν προϋποθέσεις για ανάπτυξη ενός Logistics & Cross-Border Trade Cluster.
Σε αυτό θα μπορούσαν να συμμετέχουν μεταφορικές επιχειρήσεις, αποθήκες, εταιρείες logistics, εξαγωγικές επιχειρήσεις, τελωνειακές υπηρεσίες, εταιρείες πληροφορικής και παραγωγικές επιχειρήσεις. Το cluster θα μπορούσε να προσφέρει κοινές υπηρεσίες αποθήκευσης, διανομής, ψηφιακής παρακολούθησης φορτίων και εξαγωγικής υποστήριξης.

4.3 Τουριστικό Cluster Σερρών
Μία τρίτη δυνατότητα αφορά τον τουρισμό. Εδώ το cluster δεν θα πρέπει να περιοριστεί στα ξενοδοχεία. Θα μπορούσε να περιλαμβάνει καταλύματα, εστίαση, τουριστικά γραφεία, τοπικούς παραγωγούς, πολιτιστικούς φορείς, επιχειρήσεις υπαίθριων δραστηριοτήτων, Δήμους και επιχειρήσεις προβολής.
Η Π.Ε. Σερρών διαθέτει διαφορετικού τύπου τουριστικούς πόρους οι οποίοι μπορούν σήμερα να λειτουργούν σχετικά αποσπασματικά. Η λογική του cluster θα ήταν η δημιουργία ενός ενιαίου τουριστικού προϊόντος προορισμού.
Λίμνη Κερκίνη + γαστρονομία + τοπικά προϊόντα + θρησκευτικός τουρισμός + πολιτισμός + Λαϊλιάς + Άγκιστρο + δραστηριότητες φύσης
Οι παραπάνω πόροι μπορούν να πάψουν να αποτελούν ανεξάρτητες επισκέψεις και να μετατραπούν σε οργανωμένα πακέτα εμπειρίας και πολυήμερης παραμονής, αυξάνοντας την τοπική δαπάνη και τη διάρκεια διαμονής.

4.4 Cluster μεταποίησης – τεχνολογίας – κυκλικής οικονομίας
Μία περισσότερο μακροπρόθεσμη κατεύθυνση θα μπορούσε να είναι η σύνδεση μεταποιητικών επιχειρήσεων με τεχνολογικές εφαρμογές, αυτοματισμούς, ενέργεια και κυκλική οικονομία.
Εδώ η συμμετοχή του Διεθνούς Πανεπιστημίου της Ελλάδος αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το πανεπιστήμιο μπορεί να λειτουργήσει όχι μόνο ως εκπαιδευτικός φορέας αλλά ως πάροχος γνώσης του cluster: έρευνα, εργαστήρια, εφαρμογές τεχνολογίας, πρακτική άσκηση, εκπαίδευση εργαζομένων, ψηφιακή μετάβαση και ανάπτυξη νέων προϊόντων.

Συνοπτική αποτύπωση πιθανών clusters

5. Τι δεν πρέπει να είναι ένα Cluster
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο της μελέτης. Ένα cluster αποτυγχάνει όταν δημιουργείται πρώτα ο φορέας και αναζητείται μετά το αντικείμενο.
Δεν χρειάζεται στις Σέρρες μία νέα δομή η οποία απλώς θα διαθέτει διοικητικό συμβούλιο, γραφεία, ιστοσελίδα και συναντήσεις. Το cluster πρέπει να έχει μετρήσιμη οικονομική λειτουργία.
Για παράδειγμα, ένα Agri-Food Cluster θα πρέπει μετά από τρία χρόνια να μπορεί να δείξει αύξηση εξαγωγών των μελών, νέα προϊόντα, κοινές πιστοποιήσεις, συμμετοχές σε διεθνείς αγορές, μείωση συγκεκριμένων εξόδων, νέες συνεργασίες, νέες θέσεις εργασίας και μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία στην τοπική παραγωγή. Εάν δεν υπάρχουν τέτοιοι δείκτες, υπάρχει ο κίνδυνος το cluster να μετατραπεί σε μια ακόμη χαλαρή ένωση επιχειρήσεων.

6. Οργάνωση και λειτουργία ενός Cluster στις Σέρρες
Ένα αποτελεσματικό μοντέλο θα μπορούσε να στηριχθεί σε τέσσερις πυλώνες: Επιχειρήσεις – Πανεπιστήμιο – Επιμελητήριο – Τοπική και Περιφερειακή Αυτοδιοίκηση. Στο κέντρο όμως πρέπει να βρίσκονται οι επιχειρήσεις.
Το Επιμελητήριο μπορεί να αναλάβει τον αρχικό ρόλο του facilitator, δηλαδή του φορέα που φέρνει τα μέρη σε επαφή και οργανώνει τη διαδικασία. Το Διεθνές Πανεπιστήμιο μπορεί να παρέχει έρευνα, τεχνογνωσία και ανθρώπινο κεφάλαιο. Η Περιφέρεια και οι Δήμοι μπορούν να υποστηρίξουν θεσμικά και αναπτυξιακά τη δράση. Οι επιχειρήσεις όμως πρέπει να αποφασίζουν ποιες κοινές υπηρεσίες έχουν πραγματική οικονομική αξία.
Χαρτογραφούμε επιχειρήσεις → εντοπίζουμε κοινό πρόβλημα → σχεδιάζουμε κοινή λύση → δημιουργούμε το cluster

7. Ποια μπορεί να είναι τα προσδοκώμενα οφέλη για την Π.Ε. Σερρών
Η μεγαλύτερη δυνητική συνεισφορά ενός cluster δεν είναι απλώς η αύξηση των πωλήσεων των επιχειρήσεων που συμμετέχουν. Είναι η δημιουργία ενός τοπικού οικοσυστήματος παραγωγής αξίας.
Σήμερα ένα προϊόν μπορεί να παράγεται στις Σέρρες, αλλά η μεταποίηση, η συσκευασία, το marketing ή η διανομή του να πραγματοποιούνται εκτός του νομού. Όσο περισσότερα τμήματα αυτής της αλυσίδας πραγματοποιούνται τοπικά, τόσο μεγαλύτερο μέρος της αξίας παραμένει στην τοπική οικονομία.
Παραγωγή → μεταποίηση → τυποποίηση → συσκευασία → branding → logistics → εξαγωγή
Η παραπάνω αλυσίδα είναι οικονομικά πολύ ισχυρότερη για τις Σέρρες από το απλό σχήμα «παραγωγή – πώληση πρώτης ύλης». Παράλληλα μπορεί να αυξηθεί η εξωστρέφεια, να διευκολυνθεί η πρόσβαση των μικρότερων επιχειρήσεων σε τεχνολογία, να δημιουργηθούν εξειδικευμένες θέσεις εργασίας και να ενισχυθεί η διασύνδεση πανεπιστημίου και παραγωγής.
Μακροπρόθεσμα δημιουργείται και ένα δεύτερο αποτέλεσμα: μία ισχυρότερη τοπική αγορά εργασίας μπορεί να συμβάλει στη συγκράτηση νεότερων και περισσότερο εξειδικευμένων εργαζομένων στην περιοχή.

8. Παραδείγματα Clusters από την Ελλάδα
Η Ελλάδα διαθέτει ήδη παραδείγματα οργανωμένων συνεργατικών σχηματισμών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Corallia, το οποίο έχει αναπτύξει τεχνολογικούς συνεργατικούς σχηματισμούς όπως το mi-Cluster στη μικροηλεκτρονική, το si-Cluster στις διαστημικές τεχνολογίες και εφαρμογές και το gi-Cluster στις δημιουργικές και ψηφιακές τεχνολογίες.
Το ενδιαφέρον αυτών των παραδειγμάτων για τις Σέρρες δεν βρίσκεται φυσικά στο ότι πρέπει να αντιγραφούν οι συγκεκριμένοι κλάδοι. Βρίσκεται στον μηχανισμό: επιχειρήσεις διαφορετικού μεγέθους, πανεπιστήμια, ερευνητικά ιδρύματα και άλλοι φορείς συγκροτούν ένα οικοσύστημα γύρω από μία συγκεκριμένη αλυσίδα γνώσης και παραγωγής. Αυτό ακριβώς το μοντέλο μπορεί να προσαρμοστεί στα παραγωγικά χαρακτηριστικά των Σερρών.

9. Μια συγκεκριμένη πρόταση για τις Σέρρες
Εάν έπρεπε να εξεταστεί πρακτικά η δημιουργία ενός πρώτου cluster στην Π.Ε. Σερρών, η πλέον ώριμη αφετηρία φαίνεται να είναι η αγροδιατροφική αλυσίδα.

Η διαφορά είναι ουσιώδης. Ο στόχος δεν πρέπει να είναι απλώς να παράγουν περισσότερα οι Σέρρες. Ο στόχος πρέπει να είναι να κρατούν μεγαλύτερο μέρος της προστιθέμενης αξίας που δημιουργείται από αυτά που ήδη παράγουν.
Σε δεύτερη φάση, γύρω από τον πυρήνα αυτό θα μπορούσαν να συνδεθούν logistics, τουρισμός και τεχνολογία. Έτσι δεν θα είχαμε τέσσερα απομονωμένα clusters αλλά ένα ευρύτερο παραγωγικό οικοσύστημα:
Αγροτική παραγωγή → τρόφιμα → γαστρονομία → τουρισμός → logistics → εξαγωγές → ψηφιακές υπηρεσίες

Συμπεράσματα
Η δημιουργία επιχειρηματικών clusters μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο ανάπτυξης για την Περιφερειακή Ενότητα Σερρών, υπό μία βασική προϋπόθεση: να δημιουργηθούν από πραγματικές παραγωγικές ανάγκες και όχι ως θεσμικές κατασκευές χωρίς οικονομικό περιεχόμενο.
Οι Σέρρες διαθέτουν παραγωγική βάση, σημαντικό πρωτογενή τομέα, μεταποιητικές επιχειρήσεις, επιχειρηματικό δυναμικό, πανεπιστημιακή παρουσία, Επιμελητήριο και στρατηγική γεωγραφική θέση.
Το μεγαλύτερο περιθώριο φαίνεται να υπάρχει στην αγροδιατροφή, ενώ αξιόλογες δυνατότητες υπάρχουν στα logistics και στο διασυνοριακό εμπόριο, στον τουρισμό και στη σύνδεση μεταποίησης και τεχνολογίας.
Η επιτυχία προϋποθέτει κοινές υπηρεσίες με πραγματική οικονομική αξία, συγκεκριμένους δείκτες απόδοσης και ενεργό συμμετοχή των επιχειρήσεων.
Κεντρικός αναπτυξιακός στόχος πρέπει να είναι η παραμονή μεγαλύτερου μέρους της προστιθέμενης αξίας στην τοπική οικονομία.
Το ζητούμενο επομένως δεν είναι απλώς «να δημιουργηθεί ένα cluster στις Σέρρες». Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς μπορούν επιχειρήσεις που σήμερα λειτουργούν ανεξάρτητα να δημιουργήσουν μεταξύ τους μία αλυσίδα μεγαλύτερης προστιθέμενης αξίας, έτσι ώστε μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος, της τεχνογνωσίας και της απασχόλησης να παραμένει στις Σέρρες.
Σε αυτή ακριβώς τη λογική βρίσκεται η αναπτυξιακή αξία των clusters. Και στην περίπτωση της Π.Ε. Σερρών, η δημιουργία ενός οργανωμένου Agri-Food Cluster με διασύνδεση μεταποίησης, logistics, τεχνολογίας και τουρισμού αποτελεί μια πρόταση που αξίζει να εξεταστεί σε επίπεδο ολοκληρωμένης μελέτης σκοπιμότητας.

Ενδεικτικές πηγές
RIS3 Κεντρικής Μακεδονίας – Στρατηγική Έξυπνης Εξειδίκευσης: https://www.ris3rcm.eu/welcome-post-2/ris3/
Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας – δράσεις καινοτομίας και επενδύσεων: https://www.pkm.gov.gr/
Επιμελητήριο Σερρών: https://www.serreschamber.gr/
Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος: https://www.ihu.gr/
Corallia – Cluster initiatives: https://corallia.org/activity-fields/